To Πειραματικό Σχολείο Θεσσαλονίκης: Φάρος Γνώσης και Πολιτισμού

Φάρος γνώσης και πολιτισμού, αυτό είναι το σχολείο. Καθένας θυμάται το σχολείο του γιατί εκεί έμαθε να γράφει και να διαβάζει, εκεί γνώρισε τους πρώτους φίλους, τους οποίους κράτησε για όλη του τη ζωή, εκεί συνάντησε δασκάλους και καθηγητές που τον ενέπνευσαν για τη μετέπειτα πορεία του.

Το Πειραματικό Σχολείου του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης -όπως και το αντίστοιχο της Αθήνας- ιδρύθηκε με τον νόμο 4376/1929, από την κυβέρνηση του Ελευθέριου Βενιζέλου, επί υπουργίας Κωνσταντίνου Γόντικα, πρωτολειτούργησε όμως στις 9 Οκτωβρίου του 1934.

Από τις αίθουσές του πέρασαν ποιητές, πανεπιστημιακοί, αρχαιολόγοι, πολιτικοί, ζωγράφοι, διανοούμενοι, άνθρωποι του θεάτρου και του πολιτισμού. Στα θρανία του κάθισαν ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ο Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, ο Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου, ο Πέτρος Θέμελης, ο Χαράλαμπος Μπακιρτζής, ο Στέλιος Νέστωρας, ο  Αρχιεπίσκοπος πρώην Αμερικής Δημήτριος και πολλοί ακόμη.

Ένα σχολείο που σχεδιάστηκε να είναι διαφορετικό

Πρώτος επόπτης ήταν ο Αλέξανδρος Δελμούζος, μία από τις σημαντικότερες μορφές του ελληνικού δημοτικισμού και της νεότερης παιδαγωγικής και διευθυντής ορίστηκε ο Βασίλειος Τατάκης, ο οποίος αργότερα θα γινόταν καθηγητής Φιλοσοφίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο.

Τον Οκτώβριο του 1934 το σχολείο άρχισε να λειτουργεί με μόλις δύο τάξεις: την Α΄ Δημοτικού και την Α΄ Γυμνασίου. Οι πρώτοι μαθητές ήταν αγόρια και η σχολική κοινότητα ακόμη μικρή. Διδάσκοντες ήταν η Αλεξάνδρα Κεσσανλή και ο φιλόλογος Γιώργος Θέμελης.

Ο Δελμούζος δεν ήθελε ένα σχολείο απλώς καλύτερο από τα άλλα. Ήθελε ένα ζωντανό εργαστήριο παιδαγωγικής.
Σε εισήγησή του ο διευθυντής Βασίλειος Τατάκης τονίζει πόσο σπουδαίο είναι να έχουν οι μαθητές τετράδια, για να μπορούν σε αυτά να εκφράζουν τις απόψεις τους, συνδυάζοντας τη σκέψη και το συναίσθημά τους. Ο Δελμούζος καθιέρωσε τις σχολικές εκδρομές, με οργάνωση και τάξη έτσι ώστε οι μαθητές στον περίπατό τους να γνωρίζουν σημαντικά μνημεία και χώρους της πόλης, παράλληλα όμως να να μαθαίνουν την τάξη, την πειθαρχία, τη συμβίωση.
Και κάθε Απρίλιο οι μαθητές των τελευταίων τάξεων του γυμνασίου πήγαιναν στο Άγιον Όρος. Καθόταν εκεί όλη τη Μεγάλη Εβδομάδα, γνώριζαν τον φυσικό πλούτο και την ιστορία της Αθωνικής Πολιτείας και επέστρεφαν μετά το Πάσχα.

Το Πειραματικό έγινε ο  χώρος όπου οι νέες ιδέες για τη διδασκαλία δοκιμάζονταν στην πράξη. Οι φοιτητές της Φιλοσοφικής και Σχολών του νεοσύστατου Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης παρακολουθούσαν μαθήματα, έβλεπαν δασκάλους και καθηγητές να διδάσκουν και μάθαιναν την παιδαγωγική, όχι μόνο από τα βιβλία αλλά μέσα στην πραγματική σχολική αίθουσα.
Γι’ αυτό και το Πειραματικό ήταν από την αρχή κάτι περισσότερο από ένα σχολείο: ένα πανεπιστημιακό εργαστήριο μέσα στην καρδιά της Θεσσαλονίκης.

Το πρώτο σχολείο σε ένα οικόπεδο με παράγκες

Στα πρώτα χρόνια, το Πειραματικό στεγαζόταν σε οικόπεδο του ΑΠΘ, στην περιοχή της Αγίας Σοφίας, όπου υπήρχαν δύο παλιά οικήματα και μια ξύλινη παράγκα. Οι πρώτοι μαθητές έκαναν μάθημα σε εγκαταστάσεις που απείχαν πολύ από αυτό που φαντάζεται κανείς για ένα σχολείο, το οποίο προοριζόταν να αποτελέσει πρότυπο.
Και τότε εμφανίζεται ένας ακόμη σπουδαίος άνθρωπος. Ο Δημήτρης Πικιώνης (1887-1968), ο αρχιτέκτονας που υλοποίησε τη διαμόρφωση του αρχαιολογικού χώρου γύρω από την Ακρόπολη και τον λόφο του Φιλιπάππου. Το 1935 αναλαμβάνει να σχεδιάζει το νέο διδακτήριο για το Πειραματικό Σχολείο Θεσσαλονίκης, το οποίο συνδύαζε στοιχεία της μακεδονίτικης παράδοσης με τις επιρροές του Bauhaus και του Art Deco.

Η οικοδόμηση άρχισε το 1935-1936. Ο πόλεμος όμως ανέκοψε την ολοκλήρωσή του. Στις 28 Οκτωβρίου 1940 το υπουργείο Παιδείας με τηλεγράφημά του διατάζει «την διακοπήν των μαθημάτων μέχρι νεωτέρας διαταγής» και παράλληλα ζητά τη φύλαξη του σχολικού αρχείου, αλλά και να παραχωρηθεί το σχολείο -όπως και όλα τα άλλα- «προς στατιωτικήν εγκατάστασιν σταθμού Α΄βοηθειών». Στις 11 Νοεμβρίου 1940 ένα έγγραφο του σχολείου προς το υπουργείο αναφέρει ότι το κτήριο καταλήφθηκε  «υπό της Παθητικής Αεραμύνης Θεσσαλονίκης» και υπέστη ζημιές από έκρηξη οβίδας. Το Πειραματικό έμεινε κλειστό μόνο για λίγο καιρό και τον Ιούνιο του 1941 αποδόθηκε ο πρώτος όροφος για μαθήματα, τα οποία γινόταν κάποιες ώρες το πρωί και κάποιες το απόγευμα. Μάλιστα στην περίοδο της Κατοχής σε αίθουσές του γινόταν και μαθήματα του πανεπιστημίου. Στις αρχές του 1944 που το διδακτήριο επιτάχθηκε από τους Γερμανούς, το Πειραματικό στεγάστηκε σε δημοτικό σχολείο της Άνω Πόλης, στη διασταύρωση των οδών Αθηνάς και Θεοτοκοπούλου.

Ο Θέμελης, ο Ξηροτύρης και οι δάσκαλοι που έμειναν στη μνήμη

Αν όμως το κτήριο έδωσε στο σχολείο τη μορφή του, οι δάσκαλοι έδωσαν την ψυχή του. Από τις πρώτες κιόλας δεκαετίες πέρασαν από το Πειραματικό σημαντικές προσωπικότητες των γραμμάτων και των τεχνών.
Ο ποιητής Γιώργος Θέμελης ήταν από τους πρώτους διδάσκοντες και έπαιξε σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της πνευματικής ατμόσφαιρας του σχολείου. Μαζί του βρέθηκαν εκπαιδευτικοί με υψηλή κατάρτιση και έντονο ενδιαφέρον για τις νέες παιδαγωγικές αντιλήψεις. Το ίδιο το αρχείο του σχολείου διασώζει αναφορές σε ανθρώπους όπως η Αλεξάνδρα Κεσσανλή, η Θεανώ Παπά, ο Ψαλτόπουλος και ο Βασίλειος Ιωαννίδης, ο οποίος αργότερα έγινε καθηγητής και πρύτανης του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και στη συνέχεια του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Κι ύστερα ήρθε ο Ιωάννης Ξηροτύρης. Ανέλαβε τη διεύθυνση το 1941 και παρέμεινε σε αυτήν για περισσότερες από δύο δεκαετίες. Η δική του εποχή συνδέθηκε με τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, του Εμφύλιου και της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Ο ίδιος έγραφε ότι, μέσα στις συνθήκες της Κατοχής, βασικός στόχος του σχολείου ήταν να κρατήσει «την ψυχή του παιδιού» όρθια.

«Πειθαρχία και τάξη και ακρίβεια χρόνου ήταν στο σχολείο μας κάτι δεδομένο και φυσικά η εμψύχωση αυτών των εννοιών περνούσε πρώτα από την εξωτερική επιταγή, δηλαδή στο να συνηθίσουμε τον μαθητή μας  στις τρεις αυτές αρετές. Ωστόσο δεν αρκούσε μόνο αυτό. Θέλαμε η συνήθεια αυτή από εξωτερική να γίνει εσωτερική δύναμη, που να μην επιβάλλεται άνωθεν…», έγραφε πολλά χρόνια αργότερα, το 1996, στο περιοδικό του σχολείου, «Χρονικά», ο Ι. Ξηροτύρης.

Χρόνια πολλά μετά, ο αείμνηστος και σπουδαίος κλασικός φιλόλογος, καθηγητής στο ΑΠΘ, Δημήτρης Μαρωνίτης, θα θυμόταν ότι στην Κατοχή και στον Εμφύλιο το σχολείο εξακολουθούσε να διατηρεί την παιδαγωγική έμπνευση του Δελμούζου, τη διδασκαλία στη δημοτική γλώσσα και καθηγητές με ελεύθερο φρόνημα και ισχυρή κατάρτιση.

Ανάμεσα στους μαθητές αυτής της περιόδου ήταν και ένα παιδί που έμελλε να γίνει μία από τις σημαντικότερες ποιητικές φωνές της μεταπολεμικής Ελλάδας. Ο Μανόλης Αναγνωστάκης. Στη φωτογραφία των αποφοίτων του 1942 βρίσκεται ανάμεσα στους συμμαθητές του, χωρίς κανένα από εκείνα τα αμούστακα αγόρια να γνωρίζει πως ο φίλος τους θα άφηνε τόσο βαθύ αποτύπωμα στη νεοελληνική ποίηση.

Μια παρένθεση για το Σπούτνικ

Στις 4 Οκτωβρίου 1957, η -τότε- Σοβιετική Ένωση εκτοξεύει από το Κοσμοδρόμιο του Μπαϊκονούρ στο Καζακστάν τον «Σπούτνικ 1», τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο που τέθηκε σε τροχιά γύρω από τον πλανήτη Γη. Ήταν ένα σημαντικό βήμα της ανθρωπότητας στην εξερεύνηση του Διαστήματος. Η είδηση, όπως ήταν φυσικό έκανε τον γύρω του κόσμου και αναθεώρησε σε πολλές χώρες την εκπαιδευτική διαδικασία με την ενίσχυση μαθημάτων των θετικών επιστημών.

Image

Το Πειραματικό ήταν από τα πρώτα σχολεία που ακολούθησαν αυτή την αλλαγή. Ο σύλλογος των καθηγητών του γυμνασίου, το οποίο σύμφωνα με τον ιδρυτικό νόμο ήταν κλασικό, ενίσχυσε το πρόγραμμα των μαθηματικών και της φυσικής, περικόπτοντας μία ώρα των λατινικών. Κι έτσι οι απόφοιτοι είχαν άριστη γνώση της γλώσσας -δημοτικής και καθαρεύουσας- αλλά και «των θετικών μαθημάτων, σε σημείο που αυτοί του κλασικού γυμνασίου να έρχονται πρώτοι στις εισιτήριες εξετάσεις των θετικών κλάδων των πανεπιστημιακών σχολών», σύμφωνα με τον Ξηροτύρη.

Η γενιά που έκανε τη Θεσσαλονίκη να γράψει

Το Πειραματικό δεν έβγαλε απλώς καλούς μαθητές, που πέτυχαν επαγγελματικά στη συνέχεια της ζωής τους. Έβγαλε μια ολόκληρη πνευματική γενιά της Θεσσαλονίκης. Ο Μανόλης Αναγνωστάκης αποφοίτησε το 1942, ο Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης το 1947, ο Νίκος-Αλέξης Ασλάνογλου, ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της Θεσσαλονίκης,  το 1949. Νεότεροι αυτών ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, ο Κλείτος Κύρου, ο Πάνος Θασίτης, ο Γιώργος Ιωάννου και άλλοι σπουδαίοι άνθρωποι των γραμμάτων που σημάδεψαν τη λογοτεχνική ζωή της πόλης.
Ειδική μνεία γίνεται επίσης στον πρώην Αρχιεπίσκοπο Αμερικής Δημήτριο, απόφοιτος του 1946.

Για δεκαετίες το Πειραματικό ήταν σχολείο αρρένων. Αυτό άλλαξε το 1980, όταν το σχολείο έγινε μικτό, με αγόρια και κορίτσια. Παράλληλα δημιουργήθηκε δεύτερο τμήμα σε κάθε τάξη του Γυμνασίου και του Λυκείου, ενώ δύο χρόνια νωρίτερα είχε ξεκινήσει και η λειτουργία του Νηπιαγωγείου.
Έτσι, μέσα στον ίδιο χώρο άρχισαν να συνυπάρχουν όλες οι βαθμίδες: Νηπιαγωγείο, Δημοτικό, Γυμνάσιο και Λύκειο.

Ένα σχολείο και μια πόλη

Ίσως αυτό που κάνει το Πειραματικό ξεχωριστό δεν είναι μόνο ο αριθμός των σπουδαίων ανθρώπων που πέρασαν από τα θρανία του. Είναι ότι πολλοί από αυτούς συνέχισαν να συνομιλούν μεταξύ τους και με την πόλη.
Οι ποιητές, οι φιλόλογοι, οι πανεπιστημιακοί, οι αρχαιολόγοι, οι καλλιτέχνες και οι άνθρωποι της δημόσιας ζωής που βγήκαν από εκεί δημιούργησαν, ο καθένας στον δικό του χώρο, ένα κομμάτι από αυτό που σήμερα αναγνωρίζουμε ως πνευματική Θεσσαλονίκη του 20ού αιώνα.

Το σχολείο, άλλωστε, δεν ήταν ποτέ αποκομμένο από την πόλη.
Βρισκόταν στην καρδιά της Θεσσαλονίκης, κοντά στην Αγίας Σοφίας, και μέσα στις αίθουσές του πέρασαν οι μεγάλες περιπέτειες του ελληνικού 20ού αιώνα: ο Μεταξάς, ο πόλεμος, η Κατοχή, η Απελευθέρωση, ο Εμφύλιος, η μετεμφυλιακή Ελλάδα, η Δικτατορία, η Μεταπολίτευση. Και μαζί τους άλλαξαν οι μαθητές, οι καθηγητές, τα βιβλία, η γλώσσα, οι μέθοδοι διδασκαλίας.
Σήμερα, περισσότερο σχεδόν έναν αιώνα μετά την πρώτη εκείνη σχολική χρονιά, το Πειραματικό εξακολουθεί να λειτουργεί στον ίδιο ιστορικό χώρο και να συνδέεται με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Η παράδοσή του, συνεχίζεται μέσα από τη σύγχρονη εκπαιδευτική του λειτουργία.

Κι αν κάποιος περάσει από την Αγίας Σοφίας και κοιτάξει το κτήριο, μπορεί να δει απλώς ένα παλιό σχολείο. Δεν είναι τόσο απλό. Γιατί υπάρχουν σχολεία που μορφώνουν γενιές. Και υπάρχουν σχολεία που, χωρίς να το γνωρίζουν όταν ξεκινούν, μορφώνουν την ίδια την πόλη στην οποία ανήκουν.

Πηγή: https://www.voria.gr/