Ανακάλυψη: Το Βασιλικό Γυμνάσιο του Μεγάλου Αλεξάνδρου

Ένα ανέλπιστο εύρημα έφερε στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη στην ανασκαφή της αρχαίας Μίεζας, κοντά στη Νάουσα Ημαθίας, εκεί όπου ανασκάπτεται το Βασιλικό Γυμνάσιο, ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της μακεδονικής αρχαιότητας. Το Γυμνάσιο χρονολογείται στα μέσα του 4ου αι. π.Χ., στην εποχή του Φιλίππου Β΄, ο οποίος και έδωσε την εντολή για την ανέγερσή του, προκειμένου εκεί ο Αριστοτέλης να διδάξει τον νεαρό Μέγα Αλέξανδρο και άλλους Μακεδόνες βασιλόπαιδες.

 

Η ανασκαφή, που διενεργείται υπό τη διεύθυνση της επίτιμης εφόρου αρχαιοτήτων Δρ. Αγγελικής Κοτταρίδη, στο πλαίσιο Προγραμματικής Σύμβασης μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού και του Δήμου Νάουσας, έχει αποκαλύψει τμήματα της παλαίστρας, του σταδίου, στοές, αίθουσες διδασκαλίας και υδροδοτικά έργα.

Τέσσερα ψηφιδωτά με εικονιστικές παραστάσεις και γεωμετρικά σχέδια που έρχονται από την Υστεροκλασική Περίοδο του 4ου π.Χ. αιώνα, εξέπληξαν ευχάριστα τους αρχαιολόγους, καθώς η άρτια τεχνική κατασκευής τους και η θεματική τους φωτίζουν μια σπουδαία περίοδο για τη Μακεδονία. «Φανταζόμουν ότι υπάρχουν, αλλά δεν περίμενα να τα βρω», λέει στη Voria, η κ. Κοτταρίδη, ενθουσιασμένη για τα ψηφιδωτά δάπεδα και την ανασκαφή συνολικά.
Σύμφωνα με την κ. Κοτταρίδη τα 4 ψηφιδωτά έχουν εντοπιστεί στους ανδρώνες, τους χώρους δηλαδή όπου συγκεντρώνονταν οι άντρες για τα συμπόσια, τα οποία περιλάμβαναν φαγητό, οινοποσία, μουσική, συζητήσεις και ψυχαγωγία.

Κάθε ανδρώνας διέθετε δέκα ανάκλιντρα, επιτρέποντας τη φιλοξενία τουλάχιστον 20 συνδαιτημόνων και ο χώρος απέπνεε πολυτέλεια και ευωδίαζε κρασί.
Τα ψηφιδωτά φέρουν παραστάσεις με γεωμετρικά σχέδια, έχουν υψηλή αισθητική κατασκευής και απόδοσης και οι ανασκαφείς ευελπιστούν να βρουν κάποια επιγραφή ή άγαλμα που θα επιβεβαιώσει ακόμη περισσότερο τη σπουδαιότητα του χώρου. Σημειώνεται πως η ποιότητα και η τεχνική των δαπέδων παρουσιάζουν εντυπωσιακές ομοιότητες με εκείνες του ανακτόρου των Αιγών.

«Είμαστε πλέον απόλυτα βέβαιοι πως στη Μίεζα και κοντά στο αρχαίο θέατρο ότι εκεί βρισκόταν το Γυμνάσιο και το συγκεκριμένο πρόσφερε το αρχιτεκτονικό και λειτουργικό  πρότυπο των ελληνιστικών γυμνασίων και ενισχύει την άποψη ότι ο Φίλιππος είναι αυτός που έκανε την εκπαίδευση σε όλες τις μορφές και τις εκφάνσεις της κεντρικό μέλημα του κράτους», δήλωσε η κ. Κοτταρίδη.

 

Κόβει την ανάσα ο ξυστός μήκους 200,7 μέτρων

Εντυπωσιακός σε μέγεθος και δυνατότητες είναι ο ξυστός, το στεγασμένο οικοδόμημα, το οποίο κατά την αρχαιότητα βρισκόταν κοντά στην παλαίστρα και χρησίμευε για την προπόνηση των δρομέων και άλλων αθλητών κατά τη διάρκεια του χειμώνα ή όταν ο καιρός δεν επέτρεπε την άθληση στην ύπαιθρο. Ονομαζόταν ξυστός επειδή το δάπεδό του ήταν απολύτως λείο και στιλπνό. Ξυνόταν με δύναμη, απομακρυνόταν οι πέτρες και άλλα εμπόδια, έτσι ώστε να γίνεται με ασφάλεια η προπόνηση των αθλητών. Ο ξυστός στη Μίεζα ήταν μήκους 200,7 μέτρων και η γραφική του αναπαράσταση κόβει την ανάσα – ανάλογος, αλλά πολύ μικρότερου μεγέθους είναι και ο ξυστός στο Γυμνάσιο της Αμφίπολης.

 

Η στοά στην οποία αθλούνταν και εξασκούνταν οι νεαροί μαθητές ήταν διώροφη με 64 δωρικούς κίονες στο ισόγειο -στο δυτικό άκρο του υπάρχουν 3 ημικίονες ενσωματωμένοι στον τοίχο που κλείνει τα ανοίγματα, λειτουργώντας ως ανάλημμα για το υπερκείμενο επίπεδο, και έναν κίονα 3/4 στην μετάβαση. Στον όροφο υπήρχαν στοιχεία ιωνικού ρυθμού, αλλά δεν είναι ακόμη βέβαιο αν πρόκειται για πεσσούς, ιωνικούς κίονες ή αμφιπεσοκίονες (όπως στο ανάκτορο των Αιγών). Ακολουθώντας την κλίση του εδάφους προς τα ανατολικά, το θεμέλιο του ξυστού φτάνει να γίνει ένα εντυπωσιακό λίθινο πόδιο-ανάλημμα που φτάνει σε ύψος τα 4,50 μ.

Ο Αριστοτέλης απαίτησε, ο Φίλιππος έχτισε

Απόφοιτος της Ακαδημίας του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης, ονειρεύτηκε ένα μεγάλο Γυμνάσιο για να διδάσκει σε νεαρούς, εύπορους Μακεδονίας, ηθική, πολιτική, φιλοσοφία, μαθηματικά, αστρονομία. Παράλληλα, ο χώρος θα πρόσφερε αθλητικές εγκαταστάσεις για τη διάπλαση του σώματος και θα προετοίμαζε τους επόμενους Ολυμπιονίκες.

Ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος Β΄ του έδωσε την ευκαιρία το 343 π.Χ., όταν τον προσέλαβε για να κάνει μαθήματα στον νεαρό Αλέξανδρο και άλλους Μακεδόνες, οι οποίοι θα πλαισίωναν τον γιο τους στα πολιτικά και στρατιωτικά του καθήκοντα.

Ο Αριστοτέλης ζήτησε ένα σύνολο εγκαταστάσεων αντάξιο της φήμης του και των μαθημάτων που θα δίδασκε.  Έτσι οικοδομήθηκε το Βασιλικό Γυμνάσιο του Φιλίππου στη Μίεζα, στους πρόποδες του Βερμίου, μεταξύ των δύο βασιλικών πόλεων -των Αιγών και της Πέλλας-, το οποίο θεωρείται πρόδρομος του «Μουσείου» της Αλεξάνδρειας με την περίφημη Βιβλιοθήκη.

 

Το Βασιλικό Γυμνάσιο της Μίεζας ιδρύθηκε για να ασκήσουν το πνεύμα και το σώμα τους ο Αλέξανδρος και οι επίλεκτοι παίδες των Μακεδόνων, ώστε να γίνουν άξιοι να διοικήσουν τον στρατό και να αναλάβουν τα ύψιστα αξιώματα του κράτους. Για τρία χρόνια διευθυντής ήταν ο Αριστοτέλης και σπουδαστές η εκλεκτή γενιά των μεγάλων που άλλαξαν τον κόσμο. Που ακολούθησαν τον Αλέξανδρο στη μεγάλη εκστρατεία της Ανατολής και κατέκτησαν τη βάρβαρη Περσία, κάνοντας γνωστό τον ελληνικό πολιτισμό της ελληνιστικής εποχής στα πέρατα της οικουμένης.
Ολόκληρο το τεράστιο οικοδομικό συγκρότημα από το οποίο έχουν αποκαλυφθεί πλήρως περίπου 15 στρέμματα κατασκευάστηκε με ενιαίο σχεδιασμό και ήταν έτοιμο το 343 π.Χ.

Τουλάχιστον 100 έφηβοι, γόνοι των ισχυρότερων οικογενειών του μακεδονικού βασιλείου, υπήρξαν συμμαθητές του Αλέξανδρου και μαθητές του Αριστοτέλη, ο οποίος έγραψε και διδακτικά εγχειρίδια για αυτούς. Αρκετοί έγιναν στην πορεία έμπιστοι σύντροφοι και στρατηγοί του μεγάλου στρατηλάτη, όπως ο Ηφαιστίωνας, ο Πτολεμαίος, ο Πευκέστας, ο Σέλευκος, ο Περδίκκας.

Ηθική, πολιτική, φιλοσοφία, ρητορική, δραματουργία από τον Όμηρο ως τον Σοφοκλή, αλλά και μαθηματικά, βιολογία, φυσική, ιατρική, αστρονομία, διδάσκονταν στο Γυμνάσιο, το οποίο, σύμφωνα με την κ. Κοτταρίδη «δεν αποκλείεται να είναι το αρχέτυπο όλων των Γυμνασίων που από τη Μακεδονία και τη Μ. Ασία, μέχρι τη Σαχάρα, τις όχθες του Ινδού και τις στέπες της Κεντρικής Ασίας έγιναν ο μοχλός που έκανε ολόκληρο τον κόσμο να μιλά, να σκέφτεται, να ζει και να αγωνίζεται με τον ελληνικό τρόπο, δημιουργώντας την πολυεπίπεδη Ελληνιστική Κοινή».

 

Ο Αλέξανδρος έμεινε στο Γυμνάσιο μέχρι το 340 π.Χ., οπότε έφυγε  για να ασκήσει καθήκοντα αντιβασιλέα, καθώς ο Φίλιππος απουσίαζε στην Πέρινθο, στα παράλια του Ελλήσποντου.

«Το εντυπωσιακό οικοδόμημα καταστράφηκε συστηματικά μετά την 2η μάχη της Πύδνας (148 π.Χ.) από τους Ρωμαίους του Metellus Macedonicus. Ως κορυφαίο μνημείο-σύμβολο της συνεισφοράς των Μακεδόνων στην ιστορία, το βασιλικό γυμνάσιο που ήταν τόπος διδασκαλίας του ευ αγωνίζεσθαι, πανεπιστήμιο και συγχρόνως στρατιωτική ακαδημία καταδικάστηκε, όπως και το βασίλειο καθίδρυμα των Αιγών και η ίδια η βασιλική μητρόπολη των Μακεδόνων σε Damnatio Memoriae, “κατάργηση της μνήμης”, καθώς οι Ρωμαίοι ήθελαν να αφαιρέσουν τη μνήμη των Μακεδόνων», επισημαίνει η κ. Κοτταρίδη.

 

Η ανασκαφή στο Γυμνάσιο της Μίεζας, έχει φέρει στο φως, μεταξύ άλλων, τέσσερις γραφίδες, κεραμική, νομίσματα και αρχιτεκτονικά μέλη. Η έρευνα φέτος επικεντρώνεται στην ανατολική πλευρά του ενιαίου συγκροτήματος που αποτελείται από την παλαίστρα και το «Διδασκαλείο», όπου αναγνωρίστηκαν οι αίθουσες διαλέξεων με τα λίθινα θρανία. Η περιοχή αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για την κατανόηση της μορφής και των λειτουργιών του Γυμνασίου.

Στην περιοχή της παλαίστρας αποκαλύφθηκαν, επίσης, τμήματα ιωνικής ζωφόρου, ιωνικός αμφιπεσσοκίονας και κιονόκρανο, ενώ ιδιαίτερα σπάνιο και σημαντικό είναι το τμήμα γωνιακού δωρικού επιστυλίου περιστυλίου, το οποίο αναμένεται να συμβάλει στην ακριβέστερη αποκατάσταση της αρχιτεκτονικής της παλαίστρας.
Τα νέα ευρήματα φωτίζουν τη μνημειακότητα, την αρχιτεκτονική και τις λειτουργίες του Βασιλικού Γυμνασίου της Μίεζας, ενός χώρου με καθοριστικό ρόλο στην εκπαίδευση και προετοιμασία των νεαρών Μακεδόνων.